Bae Abertawe (Swansea Bay) yw’r darn o arfordir de Cymru rhwng Port Talbot a Phen y Mwmbwls, a’r enw a ddefnyddir ar yr ardal wyliau o’i amgylch: dinas Abertawe, pentref glan môr y Mwmbwls a Phenrhyn Gŵyr. Mae’n un o’r ychydig leoedd ym Mhrydain lle gallwch fod mewn amgueddfa genedlaethol am un ar ddeg ac ar eich pen eich hun ar lwybr clogwyn erbyn un.
Cipolwg ar Fae Abertawe
- Ble: De-orllewin Cymru, 40 milltir i’r gorllewin o Gaerdydd, ar lan Môr Hafren.
- Abertawe: ail ddinas Cymru, gyda thua chwarter miliwn o bobl. Enw Saesneg: Swansea.
- Gŵyr: penrhyn tua 16 milltir (26 km) o hyd a 7 milltir o led, a ddynodwyd yn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol (AHNE) gyntaf Prydain ym 1956.
- Ieithoedd: Cymraeg a Saesneg. Mae’r arwyddion yn ddwyieithog.
- Arian: punt sterling (£). Derbynnir cardiau a thaliadau digyffwrdd bron ym mhobman.
- Yn enwog am: traethau, cerdded yr arfordir, syrffio, Dylan Thomas, cocos a bara lawr.
Hanes byr
Enw Llychlynnaidd yw Swansea, yr enw Saesneg — “ynys Sveinn” yn ôl pob tebyg, ar ôl masnachwr Norsaidd wrth geg yr afon — tra bo’r enw Cymraeg, Abertawe, yn dweud y cyfan: aber afon Tawe. Cododd y Normaniaid gastell yma ar ddechrau’r 1100au a gwladychu de ffrwythlon Gŵyr mor drylwyr nes iddo ddod yn “Lloegr Fach” Saesneg ei hiaith tra arhosodd y gogledd yn Gymraeg; gallwch ddarllen y rhaniad yn enwau’r pentrefi hyd heddiw.
Yn y 18fed a’r 19eg ganrif, gwnaeth mwyn o Gernyw a glo lleol ran isaf Cwm Tawe yn ganolbwynt mwyndoddi copr y byd, ac enillodd y dref y llysenw Copperopolis. Y cyfoeth hwnnw a gododd y dociau, yr amgueddfeydd a filas yr Uplands; gwenwynodd y mygdarth y cwm am ganrif. Ym 1807 dechreuodd tramffordd a dynnid gan geffylau ar hyd y bae i’r Mwmbwls gludo teithwyr a dalai am eu taith — y gwasanaeth rheilffordd cyntaf i deithwyr yn unman.
Dinistriodd tair noson o fomio ym mis Chwefror 1941 ganol y dref. Ailadeiladwyd Abertawe, daeth yn ddinas ym 1969, glasodd ei thir diffaith diwydiannol a throdd ei dociau’n farina. Mae’r bardd a fagwyd yma rhwng y ddau ryfel wedi dod yn allforyn mwyaf adnabyddus y ddinas.
Beth i’w weld
Mae’r hanfodion isod; mae pob un o’n tri chanllaw ar ddeg i leoedd ar y dudalen pethau i’w gwneud.
Penrhyn Gŵyr Bae Rhosili a Phen Pyrod
Tair milltir o dywod ac ynys lanw ym mhen draw Gŵyr
Rhosili yw’r olygfa sy’n gwerthu Gŵyr: ysgubiad tair milltir o dywod islaw twyn 200 metr o uchder, yn gorffen yn amlinell sarff fôr Pen Pyrod. Mae’r daith ar hyd pen y clogwyn yn hawdd ac yn fythgofiadwy; dim ond am ychydig oriau o gwmpas y trai y gellir croesi i’r Pen ei hun.
Penrhyn Gŵyr Bae’r Tri Chlogwyn
Cerdyn post Gŵyr: tri chopa, afon a chastell adfeiliedig
Tri chopa calchfaen, afon ddolennog, morfa heli, twyni ac adfail castell ar y gorwel — mae Bae’r Tri Chlogwyn yn gwasgu pob un o dirweddau Gŵyr i un olygfa. Does dim ffordd at y traeth, a dyna sy’n ei gadw’n wyllt; rhaid cerdded i mewn o Southgate, Penmaen neu Parkmill.
Abertawe a’r Mwmbwls Y Mwmbwls
Pier, castell, hufen iâ a’r porth i Benrhyn Gŵyr
Ym mhen gorllewinol Bae Abertawe, pentref pysgota yw’r Mwmbwls a dyfodd yn hoff drip glan môr Abertawe: pier Fictoraidd, goleudy ar ei ynysoedd bach, Castell Ystumllwynarth ar y bryn, siopau annibynnol a rhai o’r llefydd bwyta gorau ar y bae.
Abertawe a’r Mwmbwls Marina Abertawe a’r Ardal Forol
Amgueddfeydd, cychod hwylio a thraeth dinesig, y cyfan ar y gwastad
Mae hen Ddoc y De yn Abertawe bellach yn farina wedi’i amgylchynu ag amgueddfeydd, caffis a fflatiau, gyda thraeth y ddinas yr ochr draw i’r morglawdd. Mae Amgueddfa Genedlaethol y Glannau, Amgueddfa Abertawe, Canolfan Dylan Thomas, parc dŵr yr LC ac Arena Abertawe i gyd o fewn deng munud ar droed i’w gilydd.
Teithlenni awgrymedig
Un diwrnod
Ewch ar daith dywys o amgylch Gŵyr, neu gwnewch y cyfan eich hun: bws y bore i Rosili ar gyfer y daith ar ben y clogwyn, yn ôl drwy Parkmill ar gyfer y daith gerdded i Fae’r Tri Chlogwyn, a’r min nos yn y Mwmbwls am bysgod a sglodion a hufen iâ ar lan y môr.
Dau ddiwrnod
Diwrnod 1 — y ddinas a’r bae: Marchnad Abertawe am gocos a phice ar y maen i frecwast, Amgueddfa Genedlaethol y Glannau a Chanolfan Dylan Thomas, yna cerddwch neu feiciwch ar hyd y promenâd i’r Mwmbwls ar gyfer Castell Ystumllwynarth a swper. Diwrnod 2 — Gŵyr: fel y cynllun un diwrnod uchod.
Tri i bedwar diwrnod
Ychwanegwch ddiwrnod arafach yng Ngŵyr — Caswell a Langland i nofio neu i gael gwers syrffio, neu Oxwich a Phorth Einon — a diwrnod yn y mewndir ymhlith rhaeadrau Bannau Brycheiniog. Dylai carwyr llên gyfnewid un o’r rhain am Dalacharn.
Traethau, llanw a diogelwch
Mae gan Fôr Hafren un o’r amrediadau llanw mwyaf yn y byd — hyd at ryw 10 metr yn Abertawe ar y gorllanw. Dyna sy’n gwneud y traethau mor anferth ar ddistyll, a dyna pam mai’r llanw yw’r peth cyntaf i’w wirio bob bore.
- Gwiriwch amseroedd y llanw cyn unrhyw dro ar y traeth, a phob amser cyn croesi i Ben Pyrod, Burry Holms neu ynysoedd bach y Mwmbwls. Mae pobl yn cael eu dal gan y llanw bob blwyddyn.
- Nofiwch ar draethau ag achubwyr bywyd — Caswell, Langland, Porth Einon ac eraill yn nhymor yr haf, fel arfer — rhwng y baneri coch a melyn.
- Parchwch y cerhyntau terfol, yn enwedig ym Mae’r Tri Chlogwyn a Llangynydd.
- Mewn argyfwng ar yr arfordir, ffoniwch 999 (neu 112) a gofynnwch am Wylwyr y Glannau.
- Gwaherddir cŵn o sawl traeth rhwng 1 Mai a 30 Medi, gan gynnwys Caswell, Langland, Bae Bracelet a rhannau o Borth Einon a Bae Abertawe; mae llawer o rai eraill, gan gynnwys Rhosili, yn eu croesawu drwy’r flwyddyn.
Cerdded Llwybr Arfordir Cymru
Mae Llwybr Arfordir Cymru, sy’n 870 milltir o hyd, yn rhedeg yr holl ffordd o amgylch y bae a’r penrhyn; mae adran Gŵyr tua 39 milltir (62 km) ac yn daith gerdded ragorol dros dri neu bedwar diwrnod. Y cymalau undydd gorau yw’r Mwmbwls i Caswell (hawdd), Southgate i Oxwich drwy’r Tri Chlogwyn, a Phorth Einon i Rosili (y gorau oll). Mae bysiau’n gwneud y rhan fwyaf o gymalau unffordd yn bosibl.
Bwyd a diod
- Cocos a bara lawr — brecwast clasurol Abertawe, gyda chig moch. Rhowch gynnig arnynt yn y farchnad.
- Pice ar y maen — wedi’u coginio ar y radell, yn sbeislyd ac ar eu gorau’n gynnes.
- Cig oen morfa heli Gŵyr — o ddiadelloedd sy’n pori ar forfeydd arfordir y gogledd; ar fwydlenni lleol da yn yr haf a’r hydref.
- Bwyd môr — draenog y môr, cregyn gleision a chranc yn y Mwmbwls ac Oxwich.
- Hufen iâ Joe’s — wedi’i wneud yn Abertawe er 1922.
- Diodydd lleol — cwrw a fregir yng Ngŵyr, jin Cymreig a wisgi Penderyn, y gallwch ei weld yn cael ei wneud ar daith distyllfa yn yr hen waith copr.
Am fwytai ewch i’r Mwmbwls, yr Uplands, y marina a Stryd y Gwynt. Mae tafarndai gwledig Gŵyr gan mwyaf yn rhoi’r gorau i weini bwyd erbyn tua 9 pm — ynghynt y tu allan i’r tymor.
Arian a chostau
Y bunt sterling a ddefnyddir yng Nghymru. Derbynnir cardiau a ffonau digyffwrdd bron ym mhobman, gan gynnwys ar y bysiau; cariwch ychydig o arian parod ar gyfer meysydd parcio gwledig a chiosgau’r traethau, y mae rhai ohonynt yn dal i dderbyn darnau arian yn unig. Mae llawer o’r pethau gorau yma am ddim: y traethau, llwybr yr arfordir, y ddwy brif amgueddfa, Canolfan Dylan Thomas, oriel Glynn Vivian a Gerddi Clun. Mae tâl gwasanaeth neu gildwrn o tua 10–12% yn arferol mewn bwytai os nad yw’r gwasanaeth eisoes wedi’i gynnwys.
Y tywydd a beth i’w bacio
Mae’r hinsawdd yn fwyn, yn awelog ac yn gyfnewidiol, ac Abertawe yw un o ddinasoedd gwlypaf Prydain. Mae dyddiau’r haf fel arfer yn 18–21 °C; dyddiau’r gaeaf yn 7–9 °C, a rhew ac eira’n brin ar yr arfordir. Paciwch siaced sy’n dal dŵr a haen gynnes ar unrhyw adeg o’r flwyddyn, esgidiau cerdded cyfforddus â gafael da, eli haul (mae awel y môr yn cuddio grym yr haul) a dillad nofio. Mae siwt wlyb yn gwneud y môr yn gyfforddus o fis Mai tan fis Hydref a gellir ei llogi ar y traethau syrffio. Rhagor o fanylion yn pryd i fynd.
Y Gymraeg
Mae tua un o bob deg o bobl Abertawe yn siarad Cymraeg — mwy yn y pentrefi i’r gogledd a’r gorllewin — ac mae’r iaith yn fyw yn yr ardal. Mae’r arwyddion yn rhoi’r Gymraeg yn gyntaf neu ochr yn ochr â’r Saesneg. Dyma lle byddwch yn ei chlywed ac yn ei gweld:
- I’r gogledd o’r ddinas — yng nghymunedau Cwm Tawe ac ardal Pontarddulais y mae’r Gymraeg gryfaf ar lawr gwlad
- Gogledd Gŵyr — mae enwau’r pentrefi, o Lanrhidian i Ben-clawdd, yn dyst i’r hen ffin ieithyddol â’r de
- Tŷ Tawe — canolfan Gymraeg Abertawe, gyda siop lyfrau a digwyddiadau
- Amgueddfeydd ac atyniadau — mae’r dehongli’n ddwyieithog yn y prif amgueddfeydd ac ar safleoedd Cadw
- Bore da · Diolch · Croeso · Iechyd da — defnyddiwch eich Cymraeg; cewch ateb yn Gymraeg yn amlach na’r disgwyl
Gwybodaeth ymarferol
- Trydan: 230 V, plygiau tri phin math G. Mae angen addasydd ar ymwelwyr o’r Cyfandir.
- Argyfyngau: 999 neu 112 ar gyfer yr heddlu, ambiwlans, y gwasanaeth tân a Gwylwyr y Glannau. Yn Ysbyty Treforys yn Abertawe y mae adran achosion brys yr ardal.
- Signal ffôn symudol: da yn y ddinas, bylchog yng ngorllewin Gŵyr ac yng ngheunentydd Bro’r Sgydau. Lawrlwythwch fapiau cyn mynd.
- Hygyrchedd: mae’r promenâd, y marina, yr amgueddfeydd a’r llwybr rhwng Caswell a Langland yn wastad a heb risiau. Gellir benthyg cadeiriau olwyn traeth ar rai traethau yn yr haf — holwch yn lleol.
- Gwybodaeth i ymwelwyr: nid oes canolfan groeso fawr â staff; yr amgueddfeydd, siop yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn Rhosili a’ch gwesty yw’r ffynonellau gorau am gyngor lleol.
